ଏହାର ସୃଷ୍ଟିର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲିଖିତ ତାରିଖ କିମ୍ବା ବର୍ଷ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଐତିହାସିକମାନଙ୍କ ମତରେ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ। କିଛି ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଏହା ଅଷ୍ଟମ କିମ୍ବା ନବମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଶୈବ (ଶିବ ଉପାସକ) ଏବଂ ଶାକ୍ତ (ଶକ୍ତି ବା କାଳୀ ଉପାସକ) ଧର୍ମର ପ୍ରସାର ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। କାଳକ୍ରମେ ପ୍ରାଚୀନ ଆଦିବାସୀ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ମିଶ୍ରଣରୁ ଏହା ଆଜିର ରୂପ ନେଇଛି।

ଏହି ନାଚରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରଭୁ ଶିବ ଏବଂ ମାତା କାଳୀ ଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। କୃଷି ଭିତ୍ତିକ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ବର୍ଷା ପାଇଁ, ପରିବାରର ସୁଖଶାନ୍ତି ଏବଂ ରୋଗବୈରାଗ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ।

ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଠୋର ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଭୋକ୍ତା’ ବା ‘ଦଣ୍ଡୁଆ’କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦଳର ମୁଖିଆଙ୍କୁ ‘ପାଟ ଭୋକ୍ତା’ କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ୧୩ ରୁ ୨୧ ଦିନ ଧରି ଅତି କଠୋର ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ସେମାନେ ଘରଠାରୁ ଦୂରରେ ରହନ୍ତି, କେବଳ ଗୋଟିଏ ଓଳି ନିରାମିଷ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି ଏବଂ ଭୂଇଁରେ ଶୁଅନ୍ତି।

‘ଦଣ୍ଡ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ‘ଶାରୀରିକ କଷ୍ଟ’ ବା ‘ତପସ୍ୟା’। ନିଜ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ, କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଏହାର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

ଏହି ନାଚରେ ଦଣ୍ଡୁଆମାନଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାରର କଠୋର ପରୀକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ:
ଧୂଳି ଦଣ୍ଡ: ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଖରାବେଳେ ଉତ୍ତପ୍ତ ବାଲି ବା ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଶାରୀରିକ କସରତ କରିବା ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ବନ୍ଦନା କରିବା।
ପାଣି ଦଣ୍ଡ: ନଈ ବା ପୋଖରୀ ପାଣି ଭିତରେ ବୁଡ଼ି ରହି ଯୋଗ ମୁଦ୍ରାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା।
ଅଗ୍ନି ଦଣ୍ଡ:ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ନିଆଁ ଉପରେ ଚାଲିବା କିମ୍ବା ଉତ୍ତପ୍ତ ଝୁଣା ନିଆଁ ସହ ଖେଳିବା।

ଦଣ୍ଡ ନାଚର ଏକ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଲା ଏଥିରେ ଜାତିଭେଦ ପ୍ରଥା ନଥାଏ। ସମାଜର ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ନୀଚ୍ଚ ସବୁ ବର୍ଗର ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ମିଶି ଭୋକ୍ତା ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସମାନ କଷ୍ଟ ସହନ୍ତି। ରାତିରେ ବିଭିନ୍ନ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ତଥା ଲୋକକଥା (ଯେପରିକି ବୀଣାକାର, ଢୋଲିଆ, ଶବର-ଶବରୁଣୀ, ଚଢ଼େୟା-ଚଢ଼େୟାଣୀ) ମାଧ୍ୟମରେ ନାଟକ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ମନୋରଞ୍ଜନ କରିବା ସହ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।

ଦଣ୍ଡ ନାଚରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ବେଳେ (ଖରାବେଳେ) ଯେଉଁ ପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ଧୂଳି ଦଣ୍ଡ’ କୁହାଯାଏ।

ଧୂଳି ଦଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଭକ୍ତି, କଠୋର ତପସ୍ୟା ଏବଂ ଦେବ ଆରାଧନା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥାଏ। ଦଣ୍ଡୁଆମାନେ ତତଲା ଖରାରେ ଗରମ ଧୂଳି କିମ୍ବା ବାଲି ଉପରେ ଗଡ଼ି ଗଡ଼ି ଯେଉଁ ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି, ସେଥିରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟବସ୍ତୁ ସ୍ଥାନ ପାଇଥାଏ:
୧. ଶିବ ଓ ମାତା କାଳୀଙ୍କ ବନ୍ଦନା:
ଏହାର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି ଭଗବାନ ଶିବ ଏବଂ ମାତା କାଳୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ସ୍ତୁତି। ଦଣ୍ଡୁଆମାନେ ନିଜର ଶାରୀରିକ କଷ୍ଟକୁ ଭ୍ରୂକ୍ଷେପ ନକରି ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ଦୁଃଖ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
ଧୂଳି ଦଣ୍ଡ ସମୟରେ ବୋଲାଯାଉଥିବା ଗୀତଗୁଡ଼ିକରେ
ଶିବ-ପାର୍ବତୀଙ୍କ ବିବାହ ପ୍ରସଙ୍ଗ।
ଦକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ସତୀଙ୍କ ଦେହତ୍ୟାଗ କଥା।
ଶିବଙ୍କର ତାଣ୍ଡବ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅବତାରର କାହାଣୀ।
ଦଣ୍ଡ ନାଚ ମୁଖ୍ୟତଃ କୃଷକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପର୍ବ। ତେଣୁ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଧୂଳି ଦଣ୍ଡରେ ଭଲ ବର୍ଷା, ଭଲ ଫସଲ ଏବଂ ମରୁଡ଼ିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଦେବଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ବସନ୍ତ ଋତୁର ବିଦାୟ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ଆଗମନର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୀତରେ ଥାଏ।

ଜୀବନର ନଶ୍ୱରତା ବା କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ବୋଲାଯାଏ। ମଣିଷ ଶରୀର ମାଟିର ଏବଂ ଦିନେ ଏହା ମାଟିରେ ହିଁ ମିଶିଯିବ—ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବାର୍ତ୍ତା ଧୂଳି ଦଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ ଦିଆଯାଏ। ସେଥିପାଇଁ ଦଣ୍ଡୁଆମାନେ ଧୂଳିରେ ଲୋଟି ଜୀବନର ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ବାର୍ତ୍ତା ଦିଅନ୍ତି।

ନାଟକୀୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ବଦଳରେ ଧୂଳି ଦଣ୍ଡରେ ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗାସନ ଓ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଏ। ଦଣ୍ଡୁଆମାନେ ପରସ୍ପରର କାନ୍ଧ ଉପରେ ଚଢ଼ି ବିଭିନ୍ନ ପିରାମିଡ୍ ଆକୃତି କରିବା, ତମ୍ବା ବା ପିତ୍ତଳ ନାଗ ସାପ ଧରି ନାଚିବା, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ଗୋଡ଼ ଉପରକୁ ଟେକି ବିଭିନ୍ନ କଷ୍ଟକର ଆସନ କରି ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ବିସ୍ମିତ କରନ୍ତି। ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ରାତିର ଦଣ୍ଡ ନାଚ ମନୋରଞ୍ଜନ ଓ ଲୋକକଥା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ‘ଧୂଳି ଦଣ୍ଡ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତପସ୍ୟା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଏବଂ ଦେବ ଆରାଧନାଉପରେ ଆଧାରିତ।

ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ନାଚ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅତି ନିବିଡ଼ ତଥା ପବିତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ସରଳ ଭାଷାରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି (ବା ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି) ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ ନାଚର ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ବା ଉଦ୍‌ଯାପନ ଦିନ
ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତିକୁ ଆମେ ‘ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ ଏବଂ ‘ଓଡ଼ିଆ ନବବର୍ଷ’lଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରୁ। ଏହି ଦିନଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁ (ଖରା) ର ପ୍ରକୋପ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବଢ଼ିଯାଏ। ତେଣୁ ଶରୀରକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖିବା ପାଇଁ ଲୋକେ ଛତୁଆ, ବେଲ ପଣା ଆଦି ସେବନ କରୁ*
ଦଣ୍ଡୁଆ ବା ଭୋକ୍ତାମାନେ ଯେଉଁ ୧୩, ୧୮ କିମ୍ବା ୨୧ ଦିନ ଧରି ଘରଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଗୋଟିଏ ଓଳି ଅରୁଆ ଖାଇ କଠୋର ତପସ୍ୟା (ଧୂଳି ଦଣ୍ଡ, ପାଣି ଦଣ୍ଡ) କରିଥାନ୍ତି, ତାହା ଏହି ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ହିଁ ଶେଷ ହୁଏ। ଦଣ୍ଡ ନାଚର ଏହି ଶେଷ ଦିନକୁ ‘ମେରୁ ସଂକ୍ରାନ୍ତି’ କିମ୍ବା ‘ମେରୁ ଯାତ୍ରା’କୁହାଯାଏ।

ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଦଣ୍ଡ ନାଚର ସବୁଠାରୁ ରୋମାଞ୍ଚକର ଏବଂ କଠୋର ବିଧି ପାଳନ କରାଯାଏ:

ଗାଁ ଦାଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଏକ କାଠର ବାଉଁଶ ବା ଖୁଣ୍ଟ ପୋତାଯାଏ, ଯାହାକୁ ‘ମେରୁ ଖୁଣ୍ଟ’ କୁହାଯାଏ।
ଦଳର ମୁଖିଆ ବା ‘ପାଟ ଭୋକ୍ତା’ଙ୍କୁ ଏହି ଖୁଣ୍ଟରେ ଓଲଟା କରି ଝୁଲାଇ ଦିଆଯାଏ।
ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ତଳେ ଅଗ୍ନି (ଜଳନ୍ତା କୋଇଲା ବା ଝୁଣା ନିଆଁ) ଜଳାଯାଏ।
ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେ, ନିଆଁର ଉତ୍ତାପରେ ପାଟ ଭୋକ୍ତାଙ୍କ ନାକରୁ ବୁନ୍ଦାଏ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଝାଳ ବାହାରି ଯେତେବେଳେ ସେହି ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହି ମହାଯାତ୍ରା ବା ଦଣ୍ଡ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଦେବତା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବାର ଏହା ଏକ ପ୍ରତୀକ।

ମେରୁ ଖୁଣ୍ଟରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ପରେ ଏବଂ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ସାରିବା ପରେ ଦଣ୍ଡୁଆମାନେ ନିଜର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି। ମହାବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତିର ପବିତ୍ର ବେଲ ପଣା ଏବଂ ପ୍ରସାଦ ସେବନ କରି ସେମାନେ ନିଜର ଦୀର୍ଘ ଦିନର କଠୋର ଉପବାସକୁ ଶେଷ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ନିଜ ସାଧାରଣ ଜୀବନ ଓ ପରିବାର ପାଖକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତି।

ଗ୍ରୀଷ୍ମର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରୌଦ୍ରତାପରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ, ଭଲ ବର୍ଷା ଆଶାରେ ଏବଂ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରୁ ରୋଗବୈରାଗ୍ୟ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ଶିବ ଓ ମା’ କାଳୀଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରାଯାଉଥିବା ନିଷ୍ଠାପର ସାଧନା ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ ନାଚ ଏବଂ ସେହି ସାଧନାର ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତିର ଶୁଭ ଦିନ ହେଉଛି ମହାବିଷୁବ (ପଣା) ସଂକ୍ରାନ୍ତି।